Chính sách tạm ngừng nhập khẩu gạo của Philippines và Indonesia – vốn tiêu thụ gần 60% gạo xuất khẩu của Việt Nam – có tác động “không lớn” với ngành gạo Việt Nam. Trong cuộc họp tại Hà Nội hôm 11-9, Bộ Nông nghiệp và Môi trường chỉ ra các nguyên nhân là sự ổn định của chuỗi sản xuất và tiêu thụ nội địa, nguồn dự trữ quốc gia và việc tích cực mở rộng các thị trường thay thế.
Hôm 6-8, Philippines đã ra lệnh tạm ngưng toàn bộ hoạt động nhập khẩu gạo trong 60 ngày kể từ ngày 1-9 nhằm bảo vệ nông dân trong nước. Trong khi đó, từ đầu tháng 1-2025, Indonesia đã tuyên bố nước này sẽ không nhập gạo, bắp, đường và muối trong năm 2025 nhờ vào sản lượng và nguồn dự trữ dồi dào, đủ đáp ứng nhu cầu trong nước.
Năm ngoái, Việt Nam xuất hơn 9 triệu tấn gạo trị giá hơn 5,7 tỉ đô la, tăng 11% về khối lượng và 24% về giá trị so với năm trước đó. Philippines là thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất với thị phần chiếm 46,1%. Indonesia và Malaysia là hai thị trường lớn kế tiếp, lần lượt chiếm 13,5% và 8,2%.
Điểm tựa từ thị trường nội địa và kho dự trữ quốc gia
Giá thu mua lúa trong nước đã sụt giảm sau khi có tin ngưng nhập từ Philippines, nhưng nhanh chóng phục hồi. Tuy vậy, một cuộc họp ngày 10-9 của Bộ Công Thương lại nói quyết định của xứ đảo đã khiến 500.000 tấn gạo bị “ách lại”.
Tại cuộc họp ngày 11-9, ông Trần Tấn Đức, thành viên HĐQT Tổng công ty Lương thực Miền Nam, nói các nhà nhập khẩu châu Phi và động thái thu mua cho dự trữ quốc gia đã giúp ổn định thị trường. Tính đến ngày 11-9, giá lúa chất lượng cao đã vượt ngưỡng 6.000 đồng/kg, và lúa thường duy trì ở mức 5.000 đồng/kg.
“Việc nhà nước thu mua dự trữ có thể kích giá gần như ngay lập tức, giúp nông dân an tâm”, ông nói.
Nông dân không nên quá lo lắng về đầu ra. Bà Bùi Thị Thanh Tâm, Chủ tịch Vinafood1, khẳng định chỉ cần nông dân có gạo, doanh nghiệp sẵn sàng thu mua. Trong thời gian qua, Vinafood1 và các doanh nghiệp nhà nước khác vẫn tiếp tục mua vào, tạm trữ, giúp doanh nghiệp đảm bảo nguồn hàng và cũng giữ giá bên ngoài ổn định.
Tuy nhiên, các doanh nghiệp xuất khẩu vẫn đối mặt với không ít thách thức. Nguy cơ tồn kho khi các thị trường lớn tạm ngưng nhập khẩu khiến nhiều đơn vị lo ngại về dòng tiền. Do đó, các đề xuất về việc đẩy nhanh tiến độ hoàn thuế VAT và nới hạn mức tín dụng đã được đưa ra để doanh nghiệp duy trì sức mua.
Bà Nguyễn Thị Thu Hương, Giám đốc kinh doanh Công ty Chơn Chính (Đồng Tháp), đã kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường gửi công hàm tới Philippines. Mục đích là đề nghị cho phép xuất khẩu các hợp đồng đã mở thư tín dụng (L/C) và đặt cọc trước ngày 6-8. Bà nói đây không chỉ là cách giải phóng hàng ngàn tấn gạo tồn kho mà còn là biện pháp giữ uy tín với đối tác.
Khai thác lợi thế mùa vụ, tìm thị trường mới
Sản lượng lúa thu hoạch thườngdồi dào vào cuối năm. Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, bốn tháng cuối năm dự kiến sẽ có thêm 13,8 triệu tấn lúa, trong đó riêng vụ thu-đông ở ĐBSCL đóng góp khoảng 6 triệu tấn. Đây được coi là “tấm đệm an toàn” cho xuất khẩu, điều mà nhiều quốc gia trong khu vực không có.
Trong khi đó, Philippines thường có xu hướng tăng nhập khẩu gạo vào dịp cuối năm. Việc tạm ngưng nhập trong 60 ngày kể từ ngày 1-9 có thể không phải là trở ngại lớn.
Quyền Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng đánh giá tình hình “tương đối lạc quan”, nhưng vẫn nhấn mạnh sự cần thiết phải phòng ngừa rủi ro. Bộ sẽ báo cáo Chính phủ để đề xuất các chính sách ưu đãi hỗ trợ doanh nghiệp.
Bộ đã cử thêm 5 tham tán nông nghiệp tại các thị trường trọng điểm, đẩy mạnh xúc tiến thương mại tới những khu vực tiềm năng như châu Phi và Nam Mỹ. “Phải đi tận nơi, tìm hiểu kỹ thị hiếu người tiêu dùng, từ đó sắp xếp cơ cấu mùa vụ và chọn giống phù hợp. Chỉ khi hiểu rõ khách hàng, hạt gạo Việt mới có thể đứng vững dài lâu,” ông nhấn mạnh.
Một vấn đề quan trọng khác được Quyền Bộ trưởng đề cập là công tác truyền thông. Thông tin Philippines tạm ngừng nhập khẩu có thể khiến nông dân hoang mang, tạo cơ hội cho thương lái ép giá. Do đó, các cơ quan chức năng cần chủ động cung cấp thông tin chính xác, giúp tránh những cú sốc không đáng có.
Chìa khóa cho sự ổn định
Ngành gạo Việt Nam đang cần các giải pháp phát triển bền vững trong dài hạn.
Tại cuộc họp, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam nhấn mạnh mục tiêu kép: vừa bảo đảm an ninh lương thực trong nước, vừa duy trì giá trị xuất khẩu. Nguyên tắc cốt lõi là sản xuất phải bám sát nhu cầu thị trường và xây dựng liên kết chặt chẽ để giảm chi phí.
Trọng tâm của chiến lược này là chương trình “Một triệu ha lúa chất lượng cao, giảm phát thải tại đồng bằng sông Cửu Long”. Hiện chương trình đang được triển khai tại 11 địa phương với hơn 320.000 ha đã đăng ký. Kết quả bước đầu cho thấy năng suất tăng 5-10% trong khi chi phí sản xuất giảm 10-20%.
Theo lịch thời vụ, vụ hè-thu cơ bản kết thúc vào giữa tháng 9, còn vụ thu-đông sẽ thu hoạch rộ vào tháng 11 và 12. Tính đến cuối tháng 8-2025, cả nước đã thu hoạch 3,13 triệu ha, đạt sản lượng 20,52 triệu tấn. Phần còn lại của năm sẽ tập trung vào vụ thu-đông với kế hoạch gieo trồng hơn 708.000 ha tại Nam Bộ.
Các chuyên gia của Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường nhận định, để tránh tình trạng ùn tắc cục bộ khi vào vụ, doanh nghiệp cần đầu tư mạnh hơn cho hạ tầng sau thu hoạch. Hệ thống kho chứa chuyên dụng, dây chuyền xay xát hiện đại và công nghệ bảo quản tiên tiến là những mắt xích then chốt. Khi có hạ tầng vững chắc, doanh nghiệp có thể chủ động tạm trữ, lựa chọn thời điểm bán ra phù hợp thay vì phải bán vội để xoay vòng vốn.
Ricky Hồ / BSA Media tổng hợp
