Đầu tư cho các công nghệ lõi như bán dẫn, AI và robot, với 15% ngân sách R&D dành cho các ngành khoa học cơ bản. Tham vọng lớn hơn với các giải Noble khoa học cơ bản… Bắc Kinh đang xác lập các mục tiêu cao hơn cho kế hoạch phát triển 5 năm sắp tới.
Hội nghị Trung ương lần thứ tư của Ban Chấp hành Trung ương khóa 20 của Đảng Cộng sản Trung Quốc sẽ diễn ra từ ngày 20 đến 23-10 tại Bắc Kinh. Hội nghị sẽ vạch ra kế hoạch 5 năm lần thứ 15 của đảng, bao gồm chính sách kinh tế, khoa học công nghệ cho đến năm 2030.
Các trụ cột của kế hoạch 5 năm mới
Toàn bộ các chi tiết của kế hoạch 5 năm sẽ được công bố tại kỳ họp Quốc hội tháng 3-2026. Nhưng hội nghị trung ương cũng có thể hé lộ sớm các ưu tiên của Trung Quốc. Các chuyên gia nhận định Bắc Kinh sẽ tập trung vào cải cách để thúc đẩy nhu cầu trong nước và hỗ trợ các ngành công nghệ cao như bán dẫn, AI và robot.
Zong Liang, cựu trưởng nhóm nghiên cứu tại Bank of China, tin rằngBắc Kinh sẽ tập trung vào “cải cách” để thúc đẩy nhu cầu nội địa. Giảm các rào cản kinh doanh và mở rộng cấp visa, thay vì công bố những thay đổi lớn. Chi tiết sẽ được công bố vào tháng 3-2026.
Nhà kinh tế học Tianchen Xu của Economist Intelligence Unit cho rằngkế hoạch sẽ xoay quanh hai lĩnh vực chính là AI, với mục tiêu ứng dụng 90% vào năm 2030, và nghiên cứu khoa học cơ bản. Ông cũng lưu ý Trung Quốc cần cải cách mạnh mẽ thị trường điện và các ngành công nghiệp phát thải cao để thực hiện cam kết về khí hậu.
Nhà kinh tế trưởng Larry Hu thuộc ngân hàng Macquarie lại tỏ rahoài nghi về vai trò của kế hoạch hóa. Ông nói ba thay đổi kinh tế lớn nhất của Trung Quốc trong 25 năm qua (gia nhập WTO, siết cho vay bất động sản và sự chững lại của xuất khẩu) đều do “thay đổi nhu cầu bên ngoài” thúc đẩy chứ không phải các kế hoạch 5 năm.
Bên cạnh đó, các nhà phân tích chỉ ra Trung Quốc đang đối mặt với nhiều thách thức:
Thành tựu không đồng đều: Dù thành công với xe điện, một số mục tiêu của “Made in China 2025” vẫn chưa đạt được, ví dụ máy bay C919 còn phụ thuộc linh kiện nước ngoài.
Căng thẳng thương mại đa phương: Dư thừa sản xuất và nhu cầu nội địa yếu khiến hàng giá rẻ Trung Quốc tràn ngập thị trường toàn cầu, dẫn đến nguy cơ bị Mỹ, Mexico và EU áp thuế.
Thế tiến thoái lưỡng nan: Trung Quốc phải cân bằng giữa an ninh quốc gia và tăng trưởng kinh tế. Trong khi tìm cách hợp tác công nghệ với các nước như Nga, Trung Quốc vẫn đối mặt với các biện pháp kiểm soát xuất khẩu và thuế quan ngày càng chặt chẽ từ Mỹ.
Cuộc họp tuần tới được kỳ vọng sẽ hé lộ cách lãnh đạo Trung Quốc giải quyết những mâu thuẫn này.
Tăng ngân sách cho R&D, tham vọng đạt giải Nobel
Trung Quốc sẽ tăng ngân sách dành cho nghiên cứu và phát triển (R&D), nhằm thúc đẩy các ngành công nghệ cao chủ chốt và tăng số lượng người đoạt giải Nobel của nước này.
Trung Quốc có kế hoạch tăng cường tài trợ cho giai đoạn nghiên cứu ban đầu được gọi là nghiên cứu cơ bản. Đây là các nghiên cứu thực nghiệm nhằm thu thập kiến thức mới mà không có ứng dụng thực tiễn tức thời – nhằm tăng cường năng lực trong các lĩnh vực công nghệ cao như AI, robot và thám hiểm không gian.
Chính quyền trung ương sẽ đảm nhận phần lớn việc tăng ngân sách này. Trung Quốc đã tăng ngân sách khoa học và công nghệ lên 10% trong năm 2025 – mức tăng mạnh nhất kể từ mức tăng trưởng 13% vào năm 2019.
Chính phủ cũng đang thúc đẩy một hệ thống mới trên toàn quốc nhằm khuyến khích các công ty tư nhân đẩy nhanh đổi mới sáng tạo.
Năm ngoái Trung Quốc chi 3.600 tỉ nhân dân tệ (hơn 500 tỉ đô la) cho R&D, chiếm 2,9% GDP.
Một cựu bộ trưởng Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin đã khuyên các nhà lãnh đạo Trung Quốc nâng tỷ lệ tài trợ cho nghiên cứu cơ bản trong kế hoạch 5 năm mới lên 15% tổng chi phí R&D. Ông lưu ý rằng các nhà nghiên cứu tại các trường đại học và cơ sở nghiên cứu – những nơi tập trung vào nghiên cứu cơ bản – cần được hỗ trợ nhiều hơn. Một số dự báo từ khối tư nhân ước tính mức tăng sẽ vào khoảng 10%.
Tính chung cả chính phủ, các công ty tư nhân, trường đại học và các tổ chức khác, nghiên cứu cơ bản dự kiến sẽ chiếm khoảng 8% chi tiêu cho R&D của Trung Quốc vào năm 2025.
Trung Quốc từ trước đến nay chủ yếu tập trung vào phát triển: sử dụng kết quả của nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng để tạo ra vật liệu và sản phẩm mới.
Theo Viện Chính sách Khoa học và Công nghệ Quốc gia Nhật Bản (NISTEP), nghiên cứu cơ bản chiếm 5,5% chi tiêu cho R&D của Trung Quốc vào năm 2018, trong khi chi cho phát triển vượt quá 80%. Tại Nhật Bản và Mỹ, tỷ lệ cho nghiên cứu cơ bản là khoảng 15% vào năm 2021.
Cạnh tranh chiến lược lâu dài với Mỹ đã định hình lại tư duy đầu tư cho nghiên cứu cơ bản tại Trung Quốc. Tuy vậy, Trung Quốc không giấu giếm tham vọng lớn – giành thêm nhiều giải Nobel!
Cho đến nay, chỉ có ba công dân Trung Quốc nhận được giải Nobel trong các ngành khoa học tự nhiên – tức là vật lý, hóa học, và sinh lý học hoặc y học. Các nhà khoa học Nhật Bản được xướng tên tại giải Nobel các năm cũng là nỗi khao khát của Bắc Kinh.
Tính đến năm 2025, đã có 24 công dân Nhật Bản được giải Nobel vinh danh. Mới nhất là Giáo sư Shimon Sakaguchi tại Đại học Osaka chia sẻ giải Nobel 2025 ngành y sinh học. Hoặc Giáo sư Susumu Kitagawa của Đại học Kyoto chia sẻ giải Nobel 2025 ngành hóa học…
Theo NISTEP, Trung Quốc hiện dẫn đầu thế giới về số lượng bài báo khoa học được xuất bản. Nhiều người cho rằng việc giành được nhiều giải Nobel hơn sẽ đòi hỏi sự đầu tư dài hạn vào nghiên cứu cơ bản. Tại Hội nghị Trung ương lần thứ ba của Ban Chấp hành Trung ương khóa 20 vào năm 2024, Trung Quốc đã vạch ra một chiến lược trung và dài hạn để thúc đẩy các ngành công nghiệp như AI, không gian và năng lượng mới. Kế hoạch 5 năm sắp tới dự kiến sẽ cung cấp một lộ trình chi tiết hơn về cách thức triển khai chính sách này.
Theo Reuters, CNBC, Nikkei Asia
Ricky Hồ / BSA Media
