Nhiệt độ nắng nóng bất thường (heat wave) và hạn hán kéo dài đang tấn công các cánh đồng trên toàn cầu, làm mùa màng thất bát và đẩy giá lương thực tăng cao. Tình hình sẽ càng tồi tệ hơn nếu các nước không cải tổ hệ thống sản xuất lương thực bằng cách quản trị nguồn nước tốt hơn, sử dụng rộng rãi các công cụ kỹ thuật số và cải thiện năng suất một cách bền vững.
Cây lúa “oằn mình” trong nắng nóng
Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) lưu ý châu Á đặc biệt dễ bị tổn thương. Tình trạng nóng lên ở châu lục gần gấp đôi mức trung bình toàn cầu, khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng thường xuyên. Nhiệt độ mùa hè năm nay đã vượt 40oC ở Nhật Bản và Việt Nam, trong khi miền đông và miền trung Trung Quốc phải hứng chịu hạn hán nghiêm trọng.
Ông Alue Dohong, đại diện văn phòng khu vực châu Á và Thái Bình Dương của Tổ chức Lương Nông Liên hiệp quốc (FAO) nói rằng: “Biến đổi khí hậu có tác động rất lớn đến ngành nông nghiệp và tài nguyên nước. Tại châu Á, do nhiệt độ cao không chỉ vào ban ngày mà cả ban đêm, năng suất nông nghiệp và nguồn nước đang bị ảnh hưởng nặng nề”.
Canh tác lúa, cây lương thực chủ yếu của phần lớn châu Á, đặc biệt bị ảnh hưởng. Nhiệt độ cao vào ban đêm cản trở sự tích tụ tinh bột trong hạt gạo, trong khi nước ruộng ấm hơn làm giảm khả năng hấp thụ chất dinh dưỡng của cây.
Các số liệu của FAO cho thấy các đợt nắng nóng El Niño đã khiến sản lượng lúa ở các nước sản xuất lúa gạo chính ở châu Á như Ấn Độ, Thái Lan, và Việt Nam suy giảm. Hạn hán kéo dài năm 2023 khiến sản lượng lúa của Indonesia giảm 5%, trong khi hạn hán và xâm nhập mặn khiến sản lượng lúa Đồng bằng sông Cửu Long giảm đến 10-15%. Tại Philippines, các đợt mưa muộn bất thường khiến việc gieo trồng trễ vụ và rút ngắn giai đoạn thu hoạch.
Đổi mới canh tác
“Chúng ta cần phải thay đổi sản xuất nông nghiệp. Việc điều chỉnh mùa vụ gieo trồng và thu hoạch, sử dụng các loại giống mới thích ứng với biến đổi khí hậu là rất quan trọng. Đây là cơ hội chúng ta có thể đưa công nghệ số vào thích ứng với biến đổi khí hậu”, ông Dohong nói.
Dohong tin rằng quản lý nguồn nước là “đặc biệt quan trọng”. Các khu rừng rộng lớn và vùng đất than bùn nhiệt đới của châu Á giúp bảo tồn nguồn cung cấp nước tự nhiên. Nhưng suy thoái môi trường do các đồn điền trồng cọ mở rộng diện tích, khai thác gỗ và các hoạt động khác đang gây phức tạp cho hoạt động tưới tiêu và nông nghiệp ở vùng hạ lưu.
“Một hệ thống quy hoạch tích hợp ngành lâm nghiệp ở thượng nguồn và nông nghiệp ở hạ nguồn là vô cùng quan trọng. Điều này giúp nâng cao nhận thức của tất cả các bên liên quan – từ các nhà hoạch định chính sách, khu vực tư nhân, các tổ chức phi chính phủ cho đến cộng đồng khoa học”, Dohong nói.
Bà Ismahane Elouafi, giám đốc điều hành của Nhóm tư vấn về nghiên cứu nông nghiệp quốc tế (CGIAR), gọi biến đổi khí hậu là “một rủi ro cự kỳ lớn” đe dọa toàn cầu. Bà trích dẫn các dự báo cho rằng nhiệt độ tăng 2oC so với thời kỳ tiền công nghiệp có thể đẩy thêm 189 triệu người vào cảnh đói nghèo.
Trong khi đó, WMO nói nhiệt độ bề mặt trung bình toàn cầu trong tháng 1-2024 đã cao hơn 1,55oC so với mức trung bình giai đoạn 1850-1900.
Cải thiện năng suất, đầu tư chế biến sau thu hoạch
Các công trình nghiên cứu FAO chỉ ra rằng tổn thất sau thu hoạch chiếm 14% sản lượng lương thực toàn cầu, gây mất 400 tỉ đô la mỗi năm, chưa tính đến thất thoát hay lãng phí trong khâu bán lẻ và tiêu dùng. FAO ước tính rằng việc giảm tổn thất sau thu hoạch có thể giúp tăng lượng lương thực sẵn có thêm 15-20% mà không cần mở rộng diện tích canh tác
Quỹ The Rockefeller Foundation nói kho trữ lạnh, công nghệ sấy năng lượng mặt trời và silo kín khí đã giúp nông dân ở các nước châu Phi giảm tới 70% tổn thất đối với một số loại cây trồng như cà chua và bắp, đồng thời tăng thu nhập ròng từ 15-30% cho mỗi hộ nông dân tham gia.
Còn nghiên cứu của CGIAR chỉ ra rằng mỗi một đô la đầu tư chống thất thoát sau thu hoạch có thể mang lại 2-10 đô la lợi nhuận.
Tăng năng suất nông nghiệp là yếu tố thiết yếu để giảm thiểu tình trạng mất an ninh lương thực. “Có một sự chênh lệch năng suất rất lớn. Ví dụ, nông dân châu Phi trồng lúa chỉ sản xuất được khoảng 1-2 tấn mỗi hecta. Nhưng tại Nhật Bản hay các nước như Việt Nam và Thái Lan, sản lượng có thể lên đến 7-9 tấn mỗi ha. Châu Phi và Nam Á chắc chắn có thể sản xuất lượng lương thực lớn hơn. Nhưng chúng ta cần công nghệ và sự tham gia của khu vực tư nhân”, Elouafi nói.
Bà chỉ ra rằng cần phải hỗ trợ các startup hoạt động trong lĩnh vực sức khỏe đất và tưới tiêu, cũng như ứng dụng AI để giúp các trang trại chuyển đổi sang các phương pháp canh tác có khả năng chống chịu với khí hậu. Bà cũng cho rằng chuỗi giá trị từ nông trại đến hộ gia đình là “quá dài”, với cơ sở hạ tầng yếu kém gây ra tổn thất sau thu hoạch.
Rau quả thu hoạch ở châu Phi phải vận chuyển sang các nhà máy châu Âu và Trung Quốc. Một lượng lớn nông sản bị phí phạm do thiếu các cơ sở chế biến. Bà Elouafi nói nông dân Maroc chẳng hạn, phải loại bỏ một lượng lớn cam tươi mỗi năm do thiếu kho lạnh và cơ sở đóng gói.
Chính sách và quy định sẽ quyết định “làm thế nào để chuỗi giá trị trở nên hợp lý hơn”, bà Elouafi nhấn mạnh. “Vai trò của chúng tôi là cung cấp luận điểm khoa học, bằng chứng và thông tin để có được hệ thống tốt nhất có thể. Chúng tôi luôn làm điều đó bằng cách tập trung vào những nhà sản xuất quy mô nhỏ, bởi các nơi này sản xuất 85% lương thực của thế giới. Chúng ta có một hệ thống rất hiệu quả, nhưng khả năng tiếp cận thị trường lại hạn chế và quá trình chuyển giao công nghệ chậm chạp”.
Theo Nikkei Asia, FAO, CGIAR, The Rockefeller Foundation
Ricky Hồ / BSA Media
